Tarixin bəzi səhifələri var ki, onları nə zaman köhnəldə bilər, nə də unutdurmaq olar. 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü belə bir tarixdir: ağrının, ədalətsizliyin və eyni zamanda həqiqətin simvolu olan tarix. Bu gün yalnız itkilərin xatırlandığı bir gün deyil – bu, həm də susdurulmaq istənilən bir xalqın səsinin yenidən ucaldığı gündür. Azərbaycan xalqının üzləşdiyi bu faciə bir anlıq qarşıdurmanın nəticəsi deyildi. Bu, illərlə formalaşdırılmış, siyasi və ideoloji əsaslara söykənən, məqsədli şəkildə həyata keçirilmiş zorakılıq siyasətinin nəticəsi idi. Regionda süni şəkildə dəyişdirilən etnik balans, uydurma tarixi iddialar və nifrət üzərində qurulan ideologiya sonda qanlı hadisələrə yol açdı.

XIX əsrdən başlayaraq Cənubi Qafqazda baş verən proseslər regionun gələcəyini müəyyənləşdirdi. Xarici güclərin müdaxiləsi ilə həyata keçirilən köçürmə siyasəti və bunun nəticəsində yaranan demoqrafik dəyişikliklər gələcək qarşıdurmaların əsasını qoydu. Bu dəyişikliklər sadəcə statistik rəqəmlər deyildi – onlar siyasi planların, ərazi iddialarının və gələcək münaqişələrin başlanğıcı idi. Bu zəmin üzərində formalaşan radikal ideyalar isə zaman keçdikcə daha təhlükəli xarakter aldı. Azərbaycanlılara qarşı düşmənçilik təkcə siyasi müstəvidə deyil, həm də sosial və mədəni sahələrdə özünü göstərməyə başladı. 1918-ci ilin mart günlərində baş verənlər bu uzunmüddətli siyasətin ən qanlı nəticəsi oldu. Bakıdan başlayaraq geniş ərazilərə yayılan qırğınlar dinc əhaliyə qarşı yönəlmiş sistemli zorakılıq aktları idi. İnsanlar evlərində qətlə yetirildi, şəhərlər alova büründü, kəndlər viran qoyuldu. Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan və İrəvan torpaqlarında baş verən hadisələr bir daha sübut etdi ki, məqsəd sadəcə ərazi deyil – məqsəd bir xalqı tarix səhnəsindən silmək idi. Bu hadisələr zamanı heç bir mərhəmət prinsipi gözlənilmədi. Uşaqların, qadınların, yaşlıların qətlə yetirilməsi, insanların qeyri-insani işgəncələrə məruz qalması bu faciənin miqyasını daha da ağırlaşdırdı. Bu, artıq münaqişə deyil, açıq şəkildə soyqırımı idi. Bu faciənin ən ağır tərəflərindən biri də onun yalnız insan itkisi ilə məhdudlaşmaması idi. Məscidlər dağıdıldı, məktəblər yandırıldı, qəbiristanlıqlar yerlə-yeksan edildi. Bu, bir xalqın maddi və mənəvi irsinin sistemli şəkildə məhv edilməsi idi. Qubada aşkar olunan kütləvi məzarlıqlar, insan qalıqları üzərində aparılan araşdırmalar bu vəhşiliyin real sübutlarıdır. Bu faktlar göstərir ki, törədilən cinayətlər təsadüfi deyil, planlı və məqsədli şəkildə həyata keçirilib. Uzun illər bu hadisələr haqqında həqiqətlərin gizlədilməsi faciənin ikinci bir faciəyə çevrilməsinə səbəb oldu. Sovet dövründə bu mövzunun qapalı saxlanılması, sənədlərin məhv edilməsi və tarixi faktların təhrif olunması ədalətin gecikməsinə gətirib çıxardı.
Müstəqillik əldə edildikdən sonra Azərbaycan bu həqiqətləri dünyaya çatdırmaq istiqamətində ciddi addımlar atdı. Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 31 Mart hadisələrinə ilk dəfə rəsmi siyasi-hüquqi qiymət verildi. Bu addım tarixi yaddaşın bərpası baxımından mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Ulu Öndər bu məsuliyyəti belə ifadə edirdi: “Soyqırımı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və bu cinayətlərə düzgün qiymət verilməsi bizim hamımızın borcudur.” Bu gün qarşıda duran əsas vəzifə bu hadisələrin beynəlxalq miqyasda tanıdılmasıdır. Bu, təkcə tarixçilərin və ya siyasətçilərin işi deyil – bu, ümumxalq məsuliyyətidir. Saxta təbliğatın geniş yayıldığı bir dövrdə həqiqətin müdafiəsi daha da çətinləşir. Lakin Azərbaycan artıq bu mübarizədə passiv tərəf deyil. Elmi araşdırmalar, arxiv sənədləri, beynəlxalq tədbirlər və informasiya siyasəti bu istiqamətdə mühüm rol oynayır. Qubada aşkar edilən kütləvi məzarlıq, aparılan ekspertizalar və əldə olunan sübutlar bu həqiqətlərin danılmaz olduğunu bir daha təsdiqləyir. Bu məsələyə yanaşma bu gün yalnız tarixi deyil, həm də siyasi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi ədalətin bərpası, milli maraqların qorunması və gələcək təhlükələrin qarşısının alınması bu mövzunu aktual saxlayan əsas amillərdəndir. Azərbaycan dövləti bu istiqamətdə ardıcıl siyasət həyata keçirir, həqiqətlərin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması üçün bütün imkanlardan istifadə edir. Bu, prinsipial mövqedir və dəyişməzdir. 31 Mart bizə bir həqiqəti xatırladır: yaddaşını itirən xalq gələcəyini də itirə bilər. Ona görə də bu tarix yalnız xatırlanmalı deyil, həm də dərk olunmalıdır. Bu faciəni unutmaq – onu təkrar yaşamaq riskini qəbul etmək deməkdir. Əksinə, onu yadda saxlamaq və dünyaya çatdırmaq isə həm ədalətin, həm də gələcəyin qorunmasıdır.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü bir daha sübut edir ki, həqiqət gec də olsa, öz yerini tapır. Bu gün Azərbaycan xalqı öz tarixini gizlətmir, əksinə onu dünyaya çatdırmaq üçün mübarizə aparır. Bu mübarizə yalnız keçmişə görə deyil – gələcək naminə aparılır. Bu mübarizə yalnız xatirə üçün deyil – ədalət üçün aparılır.

Rüstəm Nağıyev,
YAP Gədəbəy rayon təşkilatının sədri