Ulu Öndər Heydər Əliyev “Xocalı faciəsi Ermənistanın millətçi, vəhşi qüvvələri tərəfindən Azərbaycana qarşı həyata keçirilmiş soyqırımıdır – vəhşiliyin görünməmiş təzahürüdür.” Fikri ilə faciənin mahiyyətini tam açıb. Xocalı hadisələri heç bir halda hərbi toqquşma, döyüş əməliyyatı və ya silahlı münaqişənin adi epizodu kimi təqdim edilə bilməz. 1992-ci ilin fevralında Xocalıda baş verənlər klassik soyqırımı modelinə uyğun, əvvəlcədən hazırlanmış, dəqiq koordinasiya olunmuş və məqsədli şəkildə həyata keçirilmiş kütləvi məhvetmə aktı idi.

Bu sözləri aia.az-a açıqlamasında Eltun Süleymanov deyib.

Müsahibimiz deyib ki, Ermənistan silahlı birləşmələri keçmiş SSRİ ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının birbaşa hərbi dəstəyi ilə dinc əhalini hədəf alaraq etnik təmizləmə siyasətinin ən qanlı və açıq mərhələsini reallaşdırdı. Şəhərin mühasirəyə alınması, qaçış yollarının əvvəlcədən bağlanması, pusquların qurulması Xocalının hərbi yox, mülki hədəf olduğunu sübut edir. Burada hədəf şəhər yox, xalq idi. Burada məqsəd ərazi yox, azərbaycanlı kimliyinin fiziki məhvi idi. Bu, düşmən ordunun deyil, soyqırımı icraçılarının davranış modeli idi. Xocalıda törədilən vəhşiliklər emosional təsvirlərə deyil, dəmir faktlara söykənir. Qətlə yetirilən 613 nəfərin böyük əksəriyyətinin qadınlar, uşaqlar və ahıllar olması, ailələrin tamamilə məhv edilməsi, valideynsiz qalan yüzlərlə uşaq – bütün bunlar təsadüf yox, niyyətin nəticəsidir. Xüsusi qəddarlıqla öldürülmə üsulları, diri-diri yandırma, baş dərisinin soyulması, hamilə qadınlara qarşı zorakılıq, meyitlərin təhqir edilməsi hərbi əməliyyatın heç bir hüquqi çərçivəsinə sığmır. Bunlar insanlığa qarşı cinayət repertuarının klassik nümunələridir və soyqırımı niyyətinin açıq-aşkar sübutudur. Bu faktlar təkcə Azərbaycan mənbələri ilə deyil, beynəlxalq jurnalistlərin, xarici media orqanlarının və müstəqil müşahidəçilərin qeydləri ilə də təsdiqlənmişdir. Xocalı hadisələri bu baxımdan danışılası mövzu deyil, sübuta yetirilmiş cinayətdir. 1948-ci il BMT Konvensiyası soyqırımı anlayışını hüquqi baxımdan dəqiq müəyyən edir. Xocalı hadisələri bu Konvensiyada göstərilən bütün əsas meyarlarla tam şəkildə üst-üstə düşür. Buna baxmayaraq, beynəlxalq sistem uzun illər Xocalıya münasibətdə siyasi susqunluq nümayiş etdirmiş, hüququ selektiv tətbiq etmişdir. Bu susqunluq cinayətin ağırlığını azaltmır, əksinə, onu qlobal ədalətsizliyin və ikili standartların simvoluna çevirir. Xocalı faktı beynəlxalq hüququn necə siyasi maraqlara qurban verildiyini açıq şəkildə göstərmişdir.
Xocalı faciəsinə dövlət səviyyəsində ilk prinsipial və hüquqi qiyməti verən şəxs Ulu Öndər Heydər Əliyev olmuşdur. Onun qəti siyasi iradəsi nəticəsində Xocalı hadisələri ilk dəfə rəsmi sənədlərdə “soyqırımı” termini ilə təsbit edildi. Bu, təkcə tarixi həqiqətin bərpası deyil, eyni zamanda beynəlxalq hüquqi mübarizənin əsasının qoyulması idi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi bu siyasi xətt Azərbaycan dövlətinin yaddaş siyasətinin və milli mövqeyinin ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Bu xətt bu gün cənab Prezident İlham Əliyev tərəfindən daha sərt, daha prinsipial və nəticəyönlü formada davam etdirilir. “Xocalıya ədalət!” artıq yalnız vicdanlara ünvanlanan çağırış deyil. Bu, beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında irəli sürülən konkret siyasi-hüquqi tələblər toplusudur. Cinayətin tanınması, rəsmi üzr istənilməsi, maddi və mənəvi kompensasiya, eləcə də cinayətkarların cəzasızlıq mühitindən çıxarılmasıdır. Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə başlanan bu kampaniya Xocalı həqiqətlərini beynəlxalq müstəviyə çıxarmaqla erməni təbliğatının illərlə qurduğu yanlış narrativi sarsıtmış, informasiya müharibəsində mühüm dönüş yaratmışdır.

2020-ci ilin Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin antiterror əməliyyatları Azərbaycan dövlətinin tarixi iradəsini açıq şəkildə ortaya qoydu, Ədalət gecikə bilər, lakin mütləq bərpa olunur. Cənab Prezident İlham Əliyevin qətiyyətli liderliyi ilə Xocalı azad edildi, Azərbaycan Bayrağı şəhərdə ucaldıldı. Bu hadisə beynəlxalq hüququn illərlə kağız üzərində qaldığı bir məsələnin suveren dövlət tərəfindən real icrası oldu. “Xocalıya ədalət!” dövlətimizin başçısı dəfələrlə bildirib ki, tələbimiz tam haqlı idi. Bu ədaləti döyüş meydanında təmin etdik. Bu gün Xocalı yalnız faciə deyil. Xocalı hökmü verilmiş, icrası təmin olunmuş cinayətdir. Azərbaycan dövləti bu hökmü əvvəl siyasi müstəvidə bəyan etdi, sonra hərbi meydanda icra etdi və indi onu tarixi yaddaşa qalib mövqedən həkk edir. Xocalı susdurula bilmədi. Xocalı unudulmadı. Çünki bu gün Xocalının arxasında qalib dövlət, qalib xalq və bərpa olunmuş tarixi ədalət dayanır-deyə E. Süleymanov fikirlərini tamamlayıb.