Ümummilli Lider Heydər Əliyevin söylədiyi kimi, “Bütövlükdə Azərbaycan xalqına qarşı yönəldilmiş Xocalı soyqırımı öz ağlasığmaz qəddarlığı və qeyri-insani cəza üsulları ilə bəşər tarixində bir vəhşilik aktıdır. Bu soyqırımı, eyni zamanda, bütün bəşəriyyətə qarşı tarixi bir cinayətdir.” Bu sözlər yalnız siyasi bəyanat deyil, tarixin qanla yazılmış hökmüdür. Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında silinməz iz buraxmış, milli kimliyimizin ən ağrılı, lakin eyni zamanda ən dirənişli səhifəsinə çevrilmişdir. Bu faciə təkcə bir şəhərin məhvi deyildi; bu, bütöv bir xalqın sınağa çəkilməsi idi.

Respublika Prezidenti cənab İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, “Xocalı faciəsi iki yüz ildən çox müddətdə erməni millətçilərinin xalqımıza qarşı apardığı soyqırımı siyasətinin qanlı səhifəsidir.” Bu yanaşma Xocalını tarixi kontekstdə qiymətləndirir. Çünki Xocalı təsadüfi hadisə deyil, sistemli etnik təmizləmə siyasətinin davamı idi. Azərbaycan dövləti bu həqiqəti dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq üçün illərlə ardıcıl və prinsipial mübarizə apardı.

1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə baş verən hadisələr Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli səhifələrindən birinə çevrildi. Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı alayının iştirakı ilə Xocalıya hücum etdi. Dinc əhaliyə qarşı ağır artilleriyadan istifadə olundu, şəhər tamamilə mühasirəyə alındı və çıxış yolları bağlandı. Bu, hərbi əməliyyat deyil, mülki əhaliyə qarşı planlaşdırılmış kütləvi qırğın idi.

O gecə şəhəri tərk etməyə çalışan insanlar pusquya salındı. Naxçıvanlı və Pircamal kəndləri yaxınlığında silahsız insanlar atəşə tutuldu, qətlə yetirildi, əsir götürüldü. Qadınlar, uşaqlar, yaşlılar xüsusi amansızlıqla öldürüldü. Qarla örtülü dağ yollarında şaxtadan donaraq həyatını itirənlər isə faciənin başqa bir acı səhifəsi oldu. Bu hadisələr beynəlxalq humanitar hüququn bütün prinsiplərinin kobud şəkildə pozulması idi.

Xocalı soyqırımı uzun illər Azərbaycan üçün təkcə milli faciə deyil, həm də beynəlxalq sistemin ədalətsizliyinin göstəricisi oldu. Dünya bir çox hallarda susdu, faktlara siyasi prizmadan yanaşdı. Lakin Azərbaycan dövləti emosional qisasçılıq yolunu deyil, hüquqi və strateji mübarizə yolunu seçdi. Bu yanaşma dövlətçilik iradəsinin göstəricisi idi.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə formalaşan milli strategiya Xocalı həqiqətlərinin üç paralel müstəvidə aparılmasını təmin etdi: tarixi-hüquqi müstəvi, informasiya-diplomatik müstəvi və hərbi-siyasi müstəvi. Tarixi-hüquqi istiqamətdə məqsəd Xocalının soyqırımı kimi tanınması idi. İnformasiya müstəvisində beynəlxalq ictimai rəy formalaşdırıldı. Hərbi-siyasi müstəvidə isə işğal faktının aradan qaldırılması əsas hədəf oldu.

Əgər beynəlxalq ədalət susursa, suveren dövlət öz hüququnu özü təmin edir. Bu prinsip 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsində öz təsdiqini tapdı. Azərbaycan Ordusu yalnız torpaqları azad etmədi, həm də tarixi ədalətin bərpasına nail oldu. Bu müharibə Xocalı qurbanlarının ruhuna verilən cavab idi.

2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş lokal antiterror tədbirləri separatizmin tam ləğvi ilə nəticələndi. Xocalı şəhəri tam nəzarətə götürüldü və Prezident İlham Əliyev şəhərdə Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaltdı. Bu an tarixə həkk olundu. Bu, təkcə siyasi akt deyildi, milli ləyaqətin rəmzi idi.

Bu hadisə “qan yerdə qalmadı” ifadəsinin dövlət səviyyəsində təsdiqi oldu. Xocalı artıq susdurulmuş cinayət deyil, icra olunmuş ədalətdir. Döyüş meydanında qazanılan qələbə diplomatik müstəvidə də Azərbaycanın mövqelərini gücləndirdi. Artıq Azərbaycan beynəlxalq hüququ icra etmiş qalib dövlət kimi çıxış edir.

Xocalı soyqırımının müxtəlif ölkələrin parlamentləri tərəfindən tanınması və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı sənədlərində soyqırımı kimi təsbit edilməsi Azərbaycanın diplomatik uğurudur. “Xocalıya ədalət” kampaniyası qlobal şəbəkəyə çevrildi və informasiya müharibəsində təşəbbüs Azərbaycanın əlinə keçdi.

Bu gün Ermənistanın əsas problemi Xocalını inkar etmək deyil, onu izah edə bilməməkdir. Çünki faktlar, şahid ifadələri və geosiyasi reallıqlar Azərbaycanın tərəfindədir. Tarix gec də olsa öz hökmünü verir və ədalət geciksə də, bərpa olunur.

Xocalının azad edilməsi ilə proses bitmədi, yeni mərhələ başladı. Bu mərhələ qayıdış və bərpa mərhələsidir. Şəhərdə infrastrukturun qurulması, yolların, məktəblərin, xəstəxanaların tikilməsi dövlətin strateji baxışını nümayiş etdirir. Məqsəd yalnız torpağı deyil, həyatı da geri qaytarmaqdır.

Xocalıda Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması planı yaddaşın institusionallaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu kompleks gələcək nəsillərə tarixi unutdurmamaq üçün inşa olunur. Çünki yaddaş olmayan yerdə ədalət də zəifləyir.

2026-cı ildə artıq Xocalı sakinlərinin mərhələli şəkildə öz doğma torpaqlarına qayıdışı həyata keçirilir. Bu qayıdış təkcə fiziki köç deyil, mənəvi dirçəlişdir. İllərlə həsrət qalan insanlar ata-baba yurduna dönərək yeni həyat qururlar.

Qayıdış proqramı çərçivəsində müasir yaşayış məhəllələri salınır, kənd təsərrüfatı və sahibkarlıq layihələri icra olunur. Dövlət tərəfindən sosial dəstək mexanizmləri tətbiq edilir. Məqsəd dayanıqlı və təhlükəsiz yaşayışın təmin olunmasıdır.

Bu gün Xocalıda uşaq səsləri eşidilir. Bu səslər soyqırımı törətmiş ideologiyaya verilən ən ağır cavabdır. Məhv etmək istədiyiniz şəhər bu gün dirçəlir, qurulur və yaşayır.

Xocalı artıq acizliyin yox, gücün simvoludur. Bu şəhər Azərbaycan dövlətçiliyinin iradəsini və xalqın sarsılmaz birliyini təcəssüm etdirir. Tarix göstərdi ki, milli iradə qarşısında heç bir işğal davamlı ola bilməz.

Azərbaycan dövləti sübut etdi ki, ədalət təkcə tribunalarda deyil, dövlət iradəsində bərpa olunur. Soyqırımı cəzasız qalmır. Gec də olsa cavabını alır. Xocalı bunun canlı sübutudur.

Bu gün Xocalı təkcə bir şəhər deyil, milli dirçəlişin rəmzidir. O, Azərbaycan xalqının yaddaşında həm ağrı, həm də qürur kimi yaşayır. Qürur – çünki ədalət bərpa olundu.

Hökmü tarix verdi. Xocalının qisası döyüş meydanında alındı, ədalət diplomatiyada təsdiqləndi, yaddaş isə gələcək nəsillərə əmanət edildi. 2026-cı ilin reallığında Xocalı artıq keçmişin faciəsi yox, gələcəyin quruculuq ünvanıdır.