Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin uzun illər ərzində necə icrasız qala bildiyini göstərən mühüm tarixi nümunələrdən biridir. Təxminən 30 il davam edən işğal, yüz minlərlə azərbaycanlının doğma torpaqlarından didərgin salınması, şəhər və kəndlərin dağıdılması, tarixi-mədəni irsə vurulan zərər münaqişənin yalnız regional deyil, həm də beynəlxalq əhəmiyyətini müəyyənləşdirirdi. Bu dövrdə beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti, xüsusilə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icra olunmaması və ATƏT-in Minsk qrupunun nəticəsiz vasitəçilik missiyası ciddi suallar doğururdu.

1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr qəbul etdi. Həmin sənədlərdə hərbi əməliyyatların dayandırılması, işğal edilmiş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması və münaqişənin sülh yolu ilə həlli istiqamətində mühüm tələblər irəli sürülürdü. Lakin bu qətnamələrin qəbulundan sonra onların tələblərinin tam şəkildə həyata keçirilməməsi beynəlxalq hüququn icra mexanizmlərinin effektivliyinə dair ciddi narahatlıq yaratdı. Qətnamələr mövcud olduğu halda işğalın onilliklər ərzində davam etməsi, məcburi köçkünlərin öz evlərinə qayıda bilməməsi və regionda davamlı sülhün təmin olunmaması beynəlxalq ictimaiyyətin prinsipial mövqeyinin çatışmazlığını üzə çıxardı.

1992-ci ildə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupu münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllinə nail olmaq məqsədi daşıyırdı. Sonrakı illərdə ABŞ, Rusiya və Fransa qrupun həmsədrləri kimi çıxış etdilər. Çoxsaylı görüşlər, diplomatik təşəbbüslər və müxtəlif həll təkliflərinə baxmayaraq, vasitəçilik prosesi münaqişənin köklü həllinə gətirib çıxarmadı. İşğal edilmiş ərazilərin azad olunması, məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində uzun müddət konkret nəticə əldə edilmədi. Madrid prinsipləri çərçivəsində də ərazilərin qaytarılması və münaqişənin siyasi həlli kimi məsələlər müzakirə olunsa da, yekun razılaşma əldə edilmədi.

Minsk qrupunun fəaliyyətinə dair əsas tənqid ondan ibarət idi ki, diplomatik təmaslar və bəyanatlar real nəticələrlə müşayiət olunmurdu. Bu səbəbdən onun fəaliyyəti Azərbaycan cəmiyyətində çox vaxt imitasiya xarakterli proses kimi qiymətləndirilirdi. Əlbəttə, münaqişənin uzanmasında tərəflərin mövqeləri və regional güclərin maraqları da rol oynayırdı. Bununla belə, beynəlxalq vasitəçiliyin əsas məqsədi yalnız danışıqları davam etdirmək deyil, münaqişənin həllinə və sülhün təmin olunmasına real töhfə vermək olmalı idi. Təxminən üç onillik ərzində bu məqsədə nail olunmaması mövcud mexanizmin səmərəliliyini ciddi şəkildə şübhə altına alırdı.

Azərbaycan isə bütün bu illər ərzində öz ərazi bütövlüyünün bərpasını əsas dövlət prioritetlərindən biri kimi müəyyənləşdirdi. Diplomatik səylərlə yanaşı, ölkənin müdafiə qabiliyyəti gücləndirildi, ordu quruculuğu istiqamətində mühüm addımlar atıldı və beynəlxalq müstəvidə Azərbaycanın haqlı mövqeyinin müdafiəsi davam etdirildi. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi bu tarixi prosesin həlledici mərhələsinə çevrildi. 44 gün davam edən müharibə noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla başa çatdı. Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığı, xalqın birliyi və dövlətin qətiyyətli siyasi iradəsi nəticəsində torpaqlarımızın böyük hissəsi işğaldan azad edildi. Şuşanın azad olunması isə Zəfərin hərbi və mənəvi rəmzlərindən birinə çevrildi.

2020-ci il Zəfəri Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında yalnız hərbi qələbə kimi deyil, milli iradənin, dövlətçilik qətiyyətinin və ədalət uğrunda mübarizənin təntənəsi kimi qalacaq. Uzun illər ərzində beynəlxalq vasitəçilikdən nəticə gözləyən Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici nəticəyə nail oldu. Bu qələbə şəhidlərimizin qanı, qazilərimizin fədakarlığı və Azərbaycan əsgərinin misilsiz qəhrəmanlığı bahasına qazanıldı. Vətən müharibəsi bir daha göstərdi ki, dövlətin güclü ordusu, milli həmrəyliyi və prinsipial siyasi iradəsi onun suverenliyinin qorunmasında mühüm rol oynayır.

2023-cü il sentyabrın 19–20-də həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa etdi. Beləliklə, ölkəmizin ərazi bütövlüyü və konstitusion quruluşunun təmin olunması istiqamətində mühüm tarixi mərhələ tamamlandı. Bu hadisələr münaqişənin əvvəlki mərhələlərindən fərqli olaraq, Azərbaycanın öz suveren hüquqlarını bütün ərazisində həyata keçirməsi ilə nəticələndi. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin aparılması, Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması Zəfərin real nəticələrini nümayiş etdirir.

Münaqişənin tarixi Ermənistanın əvvəlki siyasi rəhbərliyinin məsuliyyəti məsələsini də gündəmə gətirir. Levon Ter-Petrosyan, Robert Köçəryan və Serj Sarkisyanın rəhbərlik etdikləri dövrlər işğalın davam etməsi və danışıqlar prosesinin nəticəsiz qalması baxımından siyasi qiymətləndirmə tələb edir. Eyni zamanda, müharibə cinayətləri və mülki əhaliyə qarşı törədilmiş ağır hüquq pozuntuları ilə bağlı iddiaların obyektiv araşdırılması, sübutlar əsasında təqsirli şəxslərin məsuliyyətə cəlb edilməsi vacibdir. Tarixi ədalətin təmin olunması yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, beynəlxalq hüquq normalarına uyğun hüquqi qiymətləndirmə və məsuliyyət mexanizmləri ilə mümkündür.

Minsk qrupunun fəaliyyətinin başa çatması da münaqişənin tarixi nəticələrinin mühüm göstəricisidir. 2025-ci ildə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyi üzrə əldə olunan irəliləyişlərdən sonra ATƏT-in Minsk prosesi və əlaqəli strukturlarının bağlanması qərara alındı, onların fəaliyyəti həmin ilin noyabrında rəsmən sona çatdı. Vaxtilə münaqişənin həlli üçün yaradılmış mexanizmin fəaliyyətinin bu şəkildə başa çatması uzun illər davam edən vasitəçilik prosesinin yekun nəticəsizliyini simvolizə edən hadisə kimi qiymətləndirilə bilər.

Nəticə etibarilə, Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsinin tarixi beynəlxalq hüququn yalnız sənədlərdə təsbit olunmasının kifayət etmədiyini, onun real icrasının vacibliyini göstərir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin uzun müddət yerinə yetirilməməsi və Minsk qrupunun münaqişəni həll edə bilməməsi Azərbaycanın üzləşdiyi tarixi ədalətsizliyin əsas məqamlarıdır. Azərbaycanın 2020-ci ildə qazandığı tarixi Zəfər və 2023-cü ildə suverenliyini tam bərpa etməsi isə milli birliyin, güclü dövlətçiliyin və qətiyyətli mübarizənin nəticəsi oldu. Bu gün əsas məqsəd qazanılmış tarixi nailiyyətləri qorumaq, azad edilmiş torpaqları dirçəltmək və regionda davamlı sülhü beynəlxalq hüquqa, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə qarşılıqlı hörmət əsasında təmin etməkdir.

Bakı şəhəri, Nazim İsmayılov adına
80 №-li tam orta məktəbin direktoru
Təranə Müzəffərova