Müasir dünyanın iqtisadi mənzərəsi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha mürəkkəb, daha dinamik və daha çox dəyişkənliklərlə xarakterizə olunur. Qlobal təchizat zəncirlərinin yenidən qurulması, enerji bazarlarında dəyişikliklər, rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı, süni intellektin iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə nüfuz etməsi və geosiyasi proseslərin investisiya qərarlarına təsiri dövlətlərin qarşısında yeni vəzifələr yaradır. Belə bir şəraitdə hər bir ölkə üçün yalnız iqtisadi artım göstəricilərinin yüksəldilməsi deyil, həm də dayanıqlı, şaxələndirilmiş və xarici təsirlərə qarşı davamlı iqtisadi sistemin qurulması strateji əhəmiyyət daşıyır.

Cənab Prezident İlham Əliyevin II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsində keçirilən tədbirdə səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın qarşıdakı inkişaf mərhələsinə məhz bu kontekstdən yanaşdığını göstərir. Çıxışın mühüm xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, burada iqtisadi siyasətin ayrı-ayrı sahələri deyil, bir-birini tamamlayan bütöv inkişaf modeli təqdim olunur. Söhbət enerji, nəqliyyat, logistika, rəqəmsallaşma, süni intellekt, insan kapitalı, kənd təsərrüfatı, mədənçilik və bərpaolunan enerji kimi istiqamətlərin vahid iqtisadi strategiya daxilində əlaqələndirilməsindən gedir.

Cənab Prezident İlham Əliyevin çıxışında vurğuladığı kimi, bu gün əldə olunan nəticələri əvvəlki illərdə yaradılmış iqtisadi və institusional bazadan ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Sabit iqtisadiyyatın və müstəqil maliyyə sisteminin formalaşdırılması gələcək inkişaf üçün ilkin şərt yaradıb. Son 20 il ərzində Azərbaycana 350 milyard ABŞ dollarından çox investisiyanın cəlb edilməsi və bunun təxminən yarısının xarici investisiyaların payına düşməsi ölkənin beynəlxalq kapital üçün formalaşdırdığı iqtisadi mühitin miqyasını göstərən mühüm göstəricidir.

Burada mühüm məsələ yalnız investisiyanın həcmi deyil. Daha fundamental məsələ investorun uzunmüddətli perspektivdə öz kapitalını hansı siyasi və iqtisadi mühitə etibar etməsidir. İnvestor üçün sabitlik, proqnozlaşdırılan qaydalar, infrastruktur, enerji təminatı, nəqliyyat bağlantıları və hüquqi çərçivə bir-birindən ayrılmaz amillərdir. Azərbaycan iqtisadi siyasətinin son illərdəki əsas istiqamətlərindən biri də məhz bu elementlərin paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi olub.

Bu baxımdan Azərbaycanın enerji siyasəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uzun illər ölkənin iqtisadi inkişafının əsas dayaqlarından biri olan neft-qaz sektoru yeni mərhələdə də öz əhəmiyyətini saxlayır. Lakin təqdim olunan strategiyanın əsas məntiqi enerji sektorundan imtina deyil, enerji gəlirlərinin yeni iqtisadi imkanların yaradılmasına yönəldilməsi və iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafının sürətləndirilməsidir. Cənab Prezident İlham Əliyev də çıxışında neft-qaz sektorunun hələ uzun müddət iqtisadiyyatda mühüm rol oynayacağını, əldə edilən gəlirlərin isə iqtisadiyyata yenidən investisiya şəklində yönəldilməsinin vacibliyini qeyd edib.

Bu yanaşma Azərbaycanın iqtisadi modelində mühüm transformasiyanı göstərir. Bir tərəfdən ölkə enerji resurslarından əldə etdiyi üstünlüklərdən istifadə edir, digər tərəfdən isə həmin üstünlükləri qeyri-neft sektorunun inkişafına çevirməyə çalışır. Rəsmi məlumatlarda da qeyd olunduğu kimi, bu gün qeyri-neft və qaz sektorunun ÜDM-də payı 70 faizdən artıqdır. Bununla yanaşı, ixrac strukturunda enerji resurslarının üstünlüyünün qalması iqtisadi diversifikasiyanın qarşıdakı mərhələdə də əsas vəzifələrdən biri olduğunu göstərir.

Beləliklə, Azərbaycanın qarşısında duran məsələ artıq yalnız iqtisadiyyatın böyüdülməsi deyil, onun strukturunun daha da dəyişdirilməsidir. Başqa sözlə, əsas sual “nə qədər istehsal edirik?” sualından getdikcə “nə istehsal edirik, hansı texnologiya ilə istehsal edirik və bunu hansı bazarlara çıxarırıq?” sualına keçir.

Bu transformasiyanın ən mühüm istiqamətlərindən biri bərpaolunan enerji sektorudur. Azərbaycanın Xəzər dənizində böyük külək enerjisi potensialına malik olması bu sahəni gələcək iqtisadi inkişafın əsas istiqamətlərindən birinə çevirir. Cənab Prezident İlham Əliyevin çıxışında Xəzərin Azərbaycan sektorunda 157 giqavatlıq enerji potensialının olduğu bildirilib. Qarşıdakı illərdə bərpaolunan enerji mənbələrinin genişləndirilməsi, enerji ötürücü xətlərin inkişaf etdirilməsi və elektrik enerjisinin ixrac imkanlarının artırılması Azərbaycanın enerji siyasətində yeni mərhələnin əsas elementləri kimi təqdim olunur.

Burada Azərbaycanın enerji siyasətinin mahiyyəti dəyişir. Əgər əvvəl ölkənin əsas strateji üstünlüklərindən biri neft və qaz idisə, qarşıdakı mərhələdə həmin üstünlüklərə yaşıl enerji, elektrik enerjisi, enerji saxlanc sistemləri və beynəlxalq ötürücü şəbəkələr əlavə olunur. Bu isə Azərbaycanı yalnız karbohidrogen ixracatçısı kimi deyil, daha geniş enerji platformasının iştirakçısı kimi mövqeləndirmək imkanını yaradır.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında enerji və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında oynadığı rol da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xəzərin dibi ilə Mərkəzi Asiyanı Azərbaycan və daha sonra Avropa ilə birləşdirəcək elektrik kabeli layihələri Azərbaycanın enerji xəritəsindəki rolunun genişlənməsinə xidmət edə bilər. Qara dənizdən keçən elektrik kabeli layihəsi də Azərbaycanın Avropa enerji bazarları ilə bağlantısını daha da gücləndirmək potensialına malikdir.

Bu mənzərənin digər mühüm komponenti nəqliyyat və logistika sahəsidir. Azərbaycan coğrafi baxımdan Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşir. Lakin coğrafi mövqenin özü avtomatik olaraq iqtisadi üstünlük yaratmır. Bunun üçün həmin coğrafi mövqeyi infrastruktura, logistika imkanlarına, gömrük sisteminə və regional əməkdaşlığa çevirmək lazımdır.

Son illərdə dəmir yollarına, avtomobil yollarına, limanlara, hava nəqliyyatına və digər infrastruktura yatırılan investisiyalar bu baxımdan strateji xarakter daşıyır. Cənab Prezident İlham Əliyev çıxışında dəmir yollarının əhəmiyyətli hissəsinin elektrikləşdirildiyini, ölkənin qonşuları ilə dəmir yolu əlaqələrinin mövcudluğunu və nəqliyyat infrastrukturunun qurulmasının tranzit ölkəyə çevrilmək üçün əsas mərhələlərdən biri olduğunu vurğulayıb.

Bu siyasətin nəticəsi kimi Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat istiqamətləri Azərbaycanın iqtisadi strategiyasında xüsusi yer tutur. Təqdim olunan məlumatlara əsasən, Azərbaycan ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcminin bu il 16 milyon tona çatacağı, 2030-cu ilədək isə hər iki istiqamətdə daşımaların 25 milyon tona və daha yüksək səviyyəyə çatdırılmasının hədəfləndiyi bildirilir.

Bu rəqəmlərin arxasında yalnız nəqliyyat sektoru dayanmır. Tranzit iqtisadiyyatı logistika mərkəzlərinin, anbarların, sığorta xidmətlərinin, gömrük və rəqəmsal idarəetmə sistemlərinin, yeni istehsal müəssisələrinin və xidmət sektorunun inkişafına da təsir göstərə bilər. Yəni nəqliyyat dəhlizi yalnız yüklərin keçdiyi yol deyil, ətrafında yeni iqtisadi fəaliyyət sahələrinin yarandığı bir ekosistemdir.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin genişlənməsi də bu kontekstdə diqqət çəkir. Cənab Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın coğrafi baxımdan Cənubi Qafqazda yerləşməsinə baxmayaraq, siyasi, iqtisadi və nəqliyyat baxımından daha geniş Mərkəzi Asiya məkanının bir hissəsi kimi çıxış etdiyini bildirib. Bu yanaşma Azərbaycanın regional iqtisadi rolunun klassik coğrafi çərçivələrdən kənara çıxaraq bağlantılar və qarşılıqlı asılılıqlar üzərindən formalaşdığını göstərir.

İqtisadi inkişafın üçüncü böyük istiqaməti isə rəqəmsal transformasiyadır. Dünya iqtisadiyyatında yeni mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən biri məlumatın, hesablama gücünün, süni intellektin və rəqəmsal infrastrukturun strateji resursa çevrilməsidir. Azərbaycan da bu dəyişiklikdən kənarda qalmaq niyyətində deyil.

Ölkədə süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, data mərkəzləri, fiber-optik bağlantılar və rəqəmsal infrastruktur üzrə imkanların genişləndirilməsi yeni iqtisadi modelin mühüm hissəsinə çevrilir. Cənab Prezident İlham Əliyevin çıxışında əlavə enerji potensialının süni intellekt və data mərkəzlərinin inkişafı üçün istifadəsi məsələsinin xüsusi vurğulanması təsadüfi deyil. Ucuz və etibarlı enerji ilə rəqəmsal infrastrukturun birləşdirilməsi gələcəkdə yeni investisiya istiqamətlərinin formalaşmasına imkan yarada bilər.

Bu yanaşmanın məntiqi aydındır: rəqəmsal iqtisadiyyat enerji tələb edir, süni intellekt böyük hesablama imkanlarına ehtiyac duyur, data mərkəzləri isə etibarlı və dayanıqlı elektrik təminatı olmadan fəaliyyət göstərə bilməz. Azərbaycanın enerji potensialını rəqəmsal infrastrukturla birləşdirməsi buna görə də yalnız texnoloji deyil, həm də iqtisadi siyasət məsələsidir.

Lakin texnologiya və kapitalın mövcudluğu təkbaşına kifayət etmir. Onları idarə edə biləcək insan kapitalı olmadan rəqəmsal transformasiyanın tam nəticə verməsi mümkün deyil. Məhz buna görə Cənab Prezident İlham Əliyevin çıxışında peşəkar və ixtisaslı kadrların hazırlanmasına xüsusi diqqət yetirilməsi mühüm məqamdır.

Azərbaycanın son onilliklərdə insan kapitalının inkişafına yönəltdiyi siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri gənclərin xaricdə təhsil almasına imkan verən dövlət proqramları olub. Cənab Prezident İlham Əliyev 2003-cü ildə Prezident seçildikdən sonra gənclərin xaricdə təhsil alması məqsədilə Dövlət Proqramının qəbul edildiyini və həmin proqram vasitəsilə minlərlə gəncin xaricdə təhsil aldığını qeyd edib.

Bu siyasətin strateji mahiyyəti ondan ibarətdir ki, ölkənin uzunmüddətli inkişafında fiziki kapital qədər insan kapitalı da həlledici rol oynayır. Neft-qaz sektorunda xarici mütəxəssislərin payının zaman keçdikcə azalaraq Azərbaycan vətəndaşlarının daha böyük rol alması da bu prosesin praktiki nəticələrindən biri kimi təqdim olunur.

Bütün bunlar Azərbaycanın iqtisadi siyasətində “investisiya” anlayışının da dəyişdiyini göstərir. Əvvəllər investisiya əsasən neft-qaz, infrastruktur və tikinti layihələri ilə assosiasiya olunurdusa, indi investisiya anlayışına insan kapitalı, rəqəmsal texnologiyalar, enerji keçidi, logistika və innovasiya da daxil edilir.

Kənd təsərrüfatı və ərzaq təhlükəsizliyi də yeni iqtisadi gündəliyin mühüm istiqamətlərindən biridir. Qlobal iqlim dəyişiklikləri, su resurslarının məhdudluğu, təchizat zəncirlərində yaranan risklər və ərzaq bazarlarında dəyişkənlik dövlətlərin ərzaq təhlükəsizliyinə yanaşmasını dəyişir. Azərbaycan üçün də daxili istehsal imkanlarının genişləndirilməsi və idxaldan asılılığın azaldılması strateji əhəmiyyət daşıyır. Təqdim olunan çıxış materialında bu məqsədlə dövlət proqramının qəbul edildiyi və kənd təsərrüfatının investorlar üçün potensial sahələrdən biri olduğu vurğulanır.

Beləliklə, iqtisadi diversifikasiya yalnız qeyri-neft sənayesinin inkişafı demək deyil. Diversifikasiya həm də enerji, kənd təsərrüfatı, logistika, rəqəmsal iqtisadiyyat, mədənçilik, turizm, xidmətlər və digər sektorların bir-birini tamamlaması deməkdir.

Bu modelin maliyyə dayaqlarından biri də makroiqtisadi sabitlikdir. Cənab Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın dövlət borcunun və xarici borcunun nisbətən aşağı səviyyədə olduğunu, valyuta ehtiyatlarının xarici borcu əhəmiyyətli dərəcədə üstələdiyini və manatın 2017-ci ilin aprelindən ABŞ dollarına nisbətdə 1,7 səviyyəsində qaldığını bildirib. Rəsmi çıxışlarda da xarici borcun ÜDM-ə nisbətinin aşağı səviyyədə olduğu və valyuta ehtiyatlarının borc öhdəliklərini əhəmiyyətli dərəcədə üstələdiyi qeyd olunur.

Investor üçün belə göstəricilərin əsas əhəmiyyəti proqnozlaşdırıla bilən mühitin formalaşmasıdır. Kapital riskdən qaçmağa meyllidir. Bu səbəbdən siyasi və iqtisadi sabitlik investisiya siyasətinin sadəcə əlavə elementi deyil, onun əsas şərtlərindən biridir.

Azərbaycanın son üç onillikdə keçdiyi yol bu baxımdan xüsusi kontekstə malikdir. 1990-cı illərin əvvəllərində iqtisadi tənəzzül, siyasi böhran, Ermənistanın işğalı və böyük humanitar problemlərlə üzləşən ölkənin sonrakı mərhələdə iqtisadi və maliyyə imkanlarını genişləndirməsi ciddi transformasiya prosesi olub. Cənab Prezident İlham Əliyev çıxışında həmin dövrü xatırladaraq Azərbaycanın sonrakı inkişafını məhz bu tarixi fonla müqayisə edib.

Bu baxımdan iqtisadi siyasətin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri uzunmüddətli yanaşmadır. Bir sıra iri enerji və infrastruktur layihələrinin nəticəsi dərhal görünmür. Onların iqtisadi effekti illər ərzində formalaşır. Bu isə dövlət siyasətində ardıcıllıq və uzunmüddətli planlaşdırmanı tələb edir.

Azərbaycanın enerji sektorunda beynəlxalq şirkətlərlə onilliklər ərzində davam edən əməkdaşlığı da investor etimadı baxımından təqdim olunan çıxışın əsas mövzularından biridir. Cənab Prezident İlham Əliyev uzun müddət əvvəl imzalanmış neft-qaz müqavilələrinin şərtlərinin qorunmasının investor etimadına təsir edən amillərdən biri olduğunu vurğulayıb.

II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun özü də bu siyasətin institusional davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Forumun 2026-cı ildəki mövzusu parçalanmış dünyada etimadın bərpası, Cənubi Qafqazın qlobal bağlantı və investisiya sabitliyinin dayağı kimi roluna həsr olunub. Rəsmi məlumatda bildirildiyi kimi, 2025-ci ildə keçirilmiş ilk forumda ümumi dəyəri 10 milyard ABŞ dollarından çox olan investisiya sazişləri imzalanıb və bunun 7 milyard ABŞ dollarından çoxu qeyri-neft sektorunun payına düşüb.

2026-cı il forumu çərçivəsində də enerji və digər sahələr üzrə mühüm sənədlərin mübadiləsi həyata keçirilib. O cümlədən “SOCAR, XRG və TotalEnergies” arasında “Abşeron” qaz-kondensat yatağının tammiqyaslı işlənməsi üzrə Yekun İnvestisiya Qərarı və “SOCAR” ilə “Comstock Resources” arasında strateji tərəfdaşlığa dair Çərçivə Sazişi imzalanmış sənədlər sırasında olub.

Bu faktlar göstərir ki, investisiya forumu yalnız fikir mübadiləsi platforması kimi deyil, konkret iqtisadi tərəfdaşlıqların qurulduğu məkan kimi də çıxış edir. Burada Azərbaycanın əsas məqsədlərindən biri ölkənin investisiya potensialını təqdim etməklə yanaşı, beynəlxalq biznes dairələrini ölkənin inkişaf proseslərinə daha fəal şəkildə cəlb etməkdir.

Nəticə etibarilə, Cənab Prezident İlham Əliyevin II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsində səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın iqtisadi inkişafında yeni mərhələnin konturlarını ortaya qoyur. Bu mərhələnin əsas anlayışları sabitlik, diversifikasiya, bağlantı, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsallaşma, insan kapitalı və investisiya etimadıdır.

Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə mövcud üstünlükləri qorumaqla kifayətlənməmək, həmin üstünlükləri yeni iqtisadi imkanlara çevirməkdir. Neft və qaz ehtiyatları enerji siyasətinin mühüm dayağı olaraq qalır, lakin onların yanında bərpaolunan enerji, elektrik ixracı, logistika, rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, data mərkəzləri, kənd təsərrüfatı və digər sahələr yeni inkişaf vektorları yaradır.

Bu mənada Azərbaycanın iqtisadi siyasətinin əsas məntiqini bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: mövcud resurslardan gələcək iqtisadiyyatın qurulması üçün istifadə etmək.

Cənab Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də Azərbaycanın yalnız investisiya qəbul edən ölkə kimi deyil, regional iqtisadi əlaqələrin formalaşmasında iştirak edən ölkə kimi təqdim edilməsidir. Enerji dəhlizləri, nəqliyyat marşrutları, rəqəmsal bağlantılar və Mərkəzi Asiya ilə əlaqələr Azərbaycanın regional iqtisadi sistemdəki rolunu genişləndirən amillərdir.

Bu prosesin davamlılığı isə yeni investisiyaların cəlb edilməsindən, insan kapitalının gücləndirilməsindən, texnologiyaların mənimsənilməsindən və iqtisadiyyatın ixrac strukturunun daha da şaxələndirilməsindən asılı olacaq. Azərbaycanın qarşısında bu baxımdan kifayət qədər geniş imkanlar olduğu kimi, qlobal iqtisadi rəqabətin yaratdığı yeni çağırışlar da mövcuddur.

Lakin II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda təqdim olunan yanaşma bir məqamı aydın göstərir: Azərbaycan artıq yalnız mövcud iqtisadi imkanlarını qorumağa deyil, onları yeni texnologiyalar, yeni bazarlar və yeni bağlantılar vasitəsilə genişləndirməyə yönəlmiş mərhələyə keçir. Bu mərhələdə investisiya yalnız maliyyə axını deyil, həm də bilik, texnologiya, təcrübə və beynəlxalq əməkdaşlıq deməkdir.

Azərbaycanın son illərdə qurduğu enerji və nəqliyyat infrastrukturu, formalaşdırdığı maliyyə imkanları və yaratdığı beynəlxalq tərəfdaşlıq şəbəkəsi yeni iqtisadi mərhələnin əsas bazasını təşkil edir. İndi əsas məsələ həmin bazanın üzərində daha yüksək texnologiyalı, daha rəqabətqabiliyyətli və daha şaxələndirilmiş iqtisadi struktur yaratmaqdır.

II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun əsas mesajı da məhz burada üzə çıxır: sabitlik inkişaf üçün başlanğıcdır, investisiya isə həmin inkişafın sürətləndirici qüvvələrindən biridir. Azərbaycanın qarşıdakı dövr üçün strateji məqsədi isə bu iki amili texnologiya, insan kapitalı, enerji və regional bağlantılarla birləşdirərək uzunmüddətli iqtisadi inkişaf üçün yeni imkanlar yaratmaqdır.

Həsən Xələfov

Bakı şəhər 28 №-li tam orta məktəbin Tarix müəllimi