Şuşa Bəyannaməsi siyasi sənəd olmaqla yanaşı, mənəvi və tarixi davamlılığın təzahürüdür. Sənəddə Mustafa Kamal Atatürkün və Ulu öndər Heydər Əliyevin birbaşa kəlamları əks olunmuşdur. Atatürkün “Azərbaycanın sevinci sevincimizdir” kəlamı türk birliyinin emosional əsasını, Ulu öndər Heydər Əliyevin “bir millət, iki dövlət” doktrinası isə bu birliyin hüquqi-siyasi əsasını formalaşdırmışdır. Cənab prezident İlham Əliyev bu vəsiyyətə sadiqliyin XXI əsrdə, azad olunmuş Şuşada imzalanmış Bəyannamə ilə təsdiq edildiyini vurğulamışdır.
Şuşa Bəyannaməsinin ən mühüm strateji mesajı Azərbaycan ilə Türkiyə arasında münasibətlərin müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlməsidir. Bəyannaməyə əsasən, tərəflər hərbi sahədə birgə fəaliyyət göstərəcək, ortaq təlimlər keçirəcək, müdafiə sənayesində əməkdaşlığı dərinləşdirəcək və hər hansı üçüncü tərəfin hücumunu birgə cavablandıracaqlar. Bu mesaj həm region ölkələrinə, həm də beynəlxalq aktorlara açıq şəkildə ünvanlanmışdır.
Şuşa Bəyannaməsinin iqtisadi müddəaları enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri, Ələt Azad Ticarət Zonası, Zəngəzur dəhlizinin açılması və birgə investisiya layihələrini əhatə edir. Bu mexanizmlər hər iki dövlətin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirir, tranzit potensialını artırır və xarici şoklara qarşı dayanıqlılığı yüksəldir. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində aparılan quruculuq işlərində Türkiyə şirkətlərinin fəal iştirakı bu iqtisadi təsirin bariz nümunəsidir.
Strateji müttəfiqlik iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirən əsas amildir. Şuşa Bəyannaməsindən sonra ticarət dövriyyəsi artmış, TANAP və TAP kimi enerji layihələri tam gücü ilə işləməyə başlamış, müdafiə sənayesində birgə istehsal modelləri tətbiq edilmişdir. Bu müttəfiqlik eyni zamanda işğal təhlükəsi ilə üzləşən regionlarda iqtisadi fəallığın bərpasına, investisiya mühitinin yaxşılaşmasına və işsizliyin azalmasına birbaşa təsir göstərir.
Qars müqaviləsi (1921) Cənubi Qafqazda sülh və sabit sərhədlərin təməlini qoymuşdu. Şuşa Bəyannaməsi həmin müqavilənin imzalanmasından düz yüz il sonra – 2021-ci ildə azad edilmiş Şuşada qəbul edilmişdir. Bu zaman və məkan seçimi güclü rəmzi məna daşıyır: tarixi ədalət bərpa olunmuş, Qars müqaviləsinin ruhu müasir müttəfiqlik çərçivəsində yenidən təsdiq edilmişdir. Cənab prezident İlham Əliyev bu istinadla gələcək iş birliyinin hüquqi əsaslarının tarixi köklərə malik olduğunu göstərmişdir.
Şuşa Bəyannaməsinin 4-cü maddəsi revanşist qüvvələrə ünvanlanmış ən güclü mesajdır: “Tərəflərdən birinin ərazi bütövlüyünə və ya siyasi müstəqilliyinə qarşı silahlı hücum və ya təcavüz təhlükəsi hər iki tərəfə qarşı təhdid kimi qiymətləndirilir.” Bu müddəa Ermənistanda və digər revanşist dairələrdə yeni hərbi avantüraların qarşısını alan ən effektiv hüquqi mexanizmdir. Bəyannamə göstərir ki, türk dünyasının birliyi heç bir xalqa qarşı deyil, lakin heç bir xalqa da Azərbaycan və Türkiyənin ərazi bütövlüyünü təhdid etmək imkanı verməyəcək.
Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələsinin başlanğıcıdır. Əgər əvvəlki dövrdə münasibətlər “bir millət, iki dövlət” şüarı ilə strateji tərəfdaşlıq səviyyəsində idisə, Şuşa Bəyannaməsindən sonra bu münasibətlər rəsmi müttəfiqlik xarakteri almışdır. Siyasi, hərbi, iqtisadi, mədəni və enerji sahələrini əhatə edən bu yeni mərhələ Cənubi Qafqazda sabitliyin əsas təminatçısına çevrilmişdir. Ulu öndər Heydər Əliyevin siyasi kursunun və cənab prezident İlham Əliyevin qətiyyətli liderliyinin məntiqi nəticəsi olan Şuşa Bəyannaməsi gələcək nəsillərə yol göstərən əbədi sənəddir.
Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının ən yüksək ifadə formasıdır. Bu sənəd Atatürkün, Ulu öndər Heydər Əliyevin və cənab prezident İlham Əliyevin tarixi kəlamlarının hüquqi-siyasi təcəssümüdür. Bəyannamə həm strateji mesaj, həm iqtisadi təkan, həm revanşist qüvvələrə xəbərdarlıq, həm də gələcək nəsillərə yol göstərən mənəvi sənəd kimi Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlərin yeni mərhələsinin təməlini qoyur.
Cavid Nurməmmədov adına 108 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin ibtidai sinif müəllimi
Qasımova Fidan Füzuli qızı